Қазақстанда қоқысты шикізатқа айналдыруға не кедергі?

Елімізде жыл сайын миллиондаған тонна тұрмыстық қалдық жиналады. Оның едәуір бөлігі әлі де қайта өңделмей, полигондарға жіберіледі. Қайта өңдеу жүйесінің дамуына не кедергі және қалдықты пайдалы шикізатқа айналдыру үшін не жетіспейді? Қоқыс көлемі артып келеді, - деп хабарлайды Opennews.kz ақпарат агенттігі.

Президенттің қалдықтарды қайта өңдеудің заманауи жүйесін дамыту жұмыстарын жеделдету жөніндегі тапсырмасынан кейін Қазақстандағы қатты тұрмыстық қалдықтарды (ҚТҚ) басқару мәселесі қайтадан күн тәртібіне шықты. Қасым-Жомарт Тоқаев бұл мәселені шешуді созбалаңға салу экологиялық тәуекелдерді арттыратынын бірнеше рет атап өтті. Қалдық көлемі өскен сайын оларды жинау, сұрыптау, қайта өңдеу және көму жүйесіне түсетін жүктеме де күшейіп келеді.

Мәселенің ауқымы қандай? Бүгінде Қазақстанда ҚТҚ сақталатын 2 911 ресми орын бар. Алайда олардың небәрі 20%-ы экологиялық және санитарлық талаптарға сәйкес келеді. Экология және табиғи ресурстар министрлігінің мәліметінше, 2016 жылдың өзінде ресми полигондарға шамамен 125 млн тонна тұрмыстық қалдық көмілген. Содан бері көлем артып келеді.

Қазір елімізде жыл сайын шамамен 4,5 млн тонна ҚТҚ түзіледі. Соңғы бес жылда көрсеткіш жыл сайын орта есеппен 200 мың тоннаға көбейіп отырған. Өсім халық санының артуымен ғана емес, тұтыну құрылымының өзгеруімен де байланысты. Жеткізу қызметтері арқылы тауарға тапсырыс беру көбейді, тұрмыстық техника мен электроника жиі жаңартылады, қаптама көлемі артты, жөндеу жұмыстары да көбейді, яғни тұтыну көлемімен бірге тауарлардың қалдыққа айналу қарқыны да үдей түсті. Дегенмен қалдықтың көп болуы оның бәрі қайта өңдеуге жарамды дегенді білдірмейді.

6 жыл бұрын еліміздің бірқатар өңірінде жүргізілген зерттеуге сәйкес, қалдықтардың 35–40%-ын органикалық қалдықтар, шамамен 16%-ын PET-пластик, 11%-ға жуығын қағаз бен картон, тағы 9%-ын шыны қаптама құрайды. Қалған бөлігіне пластиктің басқа түрлері, шиналар, кірпіш, бетон, металдар, гигиеналық және медициналық қалдықтар мен басқа да фракциялар жатады. Жалпы алғанда, бұл құрылым бүгін де өзекті.

Алайда оның едәуір бөлігі әлі де бөлек жиналмайды. Тамақ қалдықтары қағаз, пластик және шынымен араласып, қағаз суланып, ластанады, ал пластик бастапқы сапасын жоғалтады. Соның салдарынан жеке жиналған кезде құны бар және қайта өңдеуге сұранысқа ие болуы мүмкін материалдар аралас қалдыққа айналады.

Заңсыз қоқыс орындарының саны азайып келеді

Дегенмен, бұл бағытта оң өзгерістер де бар. Соның бірі – заңсыз қоқыс орындарының азаюы. 2018 жылдан бері Экология министрлігі «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК» АҚ-мен бірлесіп, аумақтарға спутниктік мониторинг жүргізіп келеді. Анықталған қоқыс орындарының координаттары әкімдіктерге жіберіліп, олар заңсыз үйінділерді жойып, қайта пайда болуына жол бермеуді бақылауда ұстайды.

Нәтиже де байқалады. Егер 2020 жылдардың басында ғарыштық мониторинг жыл сайын 8 мыңнан астам заңсыз қоқыс орнын анықтаса, өткен жылы олардың саны 3828-ге дейін азайған. Оның 3629-ы немесе 95%-ы жойылды.

Зауыттан жүйеге дейін

Өткен жылы елімізде барлық қалдық түрін басқару тұжырымдамасы қабылданды. Құжат негізінен өндірістік қалдықтарға бағытталғанымен, онда өңірлердің ерекшеліктері және аудан деңгейінде коммуналдық қалдықтарды басқаруға арналған пилоттық жобалар да қарастырылған. Бұл тәсіл қалдық мәселесін жекелеген нысандар емес, тұтас жүйе ретінде қарастыруға көшуге негіз болады.

Бұған дейін негізгі назар нақты нысандарды салуға аударылды. Алайда тәжірибе олардың ешқайсысы өздігінен мәселені шеше алмайтынын көрсетті. Бір нысанның тиімділігі бүкіл тізбектің қалай жұмыс істейтініне байланысты.

Мысалы, сұрыптау кешеніне тұрақты қалдық ағыны, қайта өңдеушіге дайын фракция, жинаушыға оны тасымалдаудың экономикалық тиімділігі қажет. Ал халық пен кәсіпорындар үшін қалдық тапсыру ыңғайлы болуы, қоқыс шығаратын компания үшін бөлек жинау тиімді болуы тиіс.

Сондықтан реформаның келесі кезеңі жаңа нысандар салумен ғана шектелмейді. Мемлекет енді бар және құрылып жатқан қуаттарды бір жүйеге біріктіріп, олардың тұрақты жұмыс істеуіне жағдай жасауы қажет. Яғни мәселе «қанша зауыт салынды?» деген сұрақтан «сол зауыттар арқылы қанша қалдық нақты қайта өңдеуге жіберілді?» деген өлшемге ауысуы тиіс. Нәтижені бағалауда да осы көрсеткіш маңызды.