ЖАҢАҚОРҒАНДА ТАРИХИ-ТАНЫМДЫҚ ҒЫЛЫМИ ЭКСПЕДИЦИЯНЫҢ ОТЫРЫСЫ ӨТТІ

ЖАҢАҚОРҒАНДА ТАРИХИ-ТАНЫМДЫҚ ҒЫЛЫМИ ЭКСПЕДИЦИЯНЫҢ ОТЫРЫСЫ ӨТТІ

Жаңақорған ауданында Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің қолдауымен жүзеге асырылып жатқан ономастика саласындағы маңызды ғылыми жобалардың бірі – Қазақстан ономаст ғалымдарының қоғамдық бірлестігі «Ономастар одағы» мен Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Ономастика басқармасы бірлесіп ұйымдастырған «Тарихи-диахрондық әдісті қолдану арқылы ономастикалық атауларды жүйелендіру қызметі» жобасы аясындағы «Сыр даласында – көне есімдердің сыры» атты тарихи-танымдық ғылыми экспедициясының кеңейтілген отырысы өтті.

Ауқымды ғылыми жиынның басты мақсаты – Сыр өңіріндегі тарихи жер-су атауларын ғылыми тұрғыдан зерделеу, олардың қалыптасу тарихын, этимологиясын, тарихи сабақтастығын анықтау, халық жадында сақталған көне атауларды жүйелеп, ұлттық ономастикалық қорға енгізу, сондай-ақ тарихи-мәдени мұраны сақтауға бағытталған ғылыми жұмыстарды жандандыру болып табылады.

Экспедиция жұмысы Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың ұлттық тарихты зерделеу, тарихи жадыны жаңғырту, ұлттық құндылықтарды сақтау және қазақ жерінің тарихи атауларын ғылыми негізде жүйелеу жөніндегі тапсырмаларын жүзеге асыру бағытындағы маңызды жобалардың бірі саналады. Бүгінде тарихи атауларды зерттеу – тек тіл ғылымының ғана емес, елдің тарихын, мәдениетін, географиясын, археологиясын, этнографиясын және рухани мұрасын тоғыстыратын кешенді ғылыми бағыт ретінде ерекше маңызға ие.

Жиынға аудан әкімінің орынбасары Нариман Жахудаев төрағалық етіп, ауданға арнайы келген ғылыми экспедиция мүшелеріне қош келдіңіз айтып, олардың ғылыми-зерттеу жұмыстарының ел тарихын танудағы маңызына ерекше тоқталды.

Өз сөзінде аудан әкімінің орынбасары Жаңақорған ауданының Сыр өңіріндегі көне тарихы бар мекендердің бірі екенін атап өтті. Аудан аумағында ежелгі өркениеттердің ізі сақталған тарихи орындар, көне қоныстар, әулиелі жерлер мен ғасырлар бойы өзгеріссіз жеткен жер-су атаулары өте көп екенін айтып, мұндай тарихи мұраны ғылыми тұрғыдан жүйелеудің бүгінгі ұрпақ үшін ғана емес, келешек буын үшін де аса маңызды екенін жеткізді.

Сондай-ақ тарихи атаулар – белгілі бір халықтың дүниетанымы, тұрмыс-тіршілігі, шаруашылығы, табиғатпен байланысы, ұлттық болмысы мен тарихи жадын айқындайтын баға жетпес рухани қазына екендігін атап өтті. Сондықтан мұндай ғылыми экспедициялардың ұйымдастырылуы ұлттық құндылықтарды жаңғыртуға және тарихи сабақтастықты сақтауға зор мүмкіндік беретіні айтылды.

Кеңейтілген отырысқа жоба жетекшісі, филология ғылымдарының кандидаты, профессор Гүлнар Бекенова, география ғылымдарының PhD докторы Нұрлан Зинабдин, жоба мүшесі Динара Касимова, Қызылорда облыстық қоғамдық даму басқармасының Тілдерді дамыту және ономастика бөлімінің бас маманы Ләззат Жұмаханқызы, сондай-ақ ауданның өлкетанушылары, тарихшылар, зиялы қауым өкілдері, ардагерлер, кент және ауылдық округ әкімдері, мәдениет саласының қызметкерлері, білім беру ұйымдарының өкілдері мен бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері қатысты.

Жиын барысында ғылыми-зерттеу экспедициясының негізгі мақсаты мен міндеттері жан-жақты таныстырылды. Экспедиция мүшелері тарихи-диахрондық әдіс арқылы көне атаулардың пайда болу кезеңдерін анықтау, тарихи өзгерістерді салыстырмалы түрде саралау, тарихи карталар мен мұрағат құжаттарын зерттеу, халық арасындағы ауызша тарихи деректерді жинақтау және оларды ғылыми айналымға енгізу мәселелеріне тоқталды.

Профессор Гүлнар Бекенова өз баяндамасында қазақ ономастикасының бүгінгі даму бағыттарына кеңінен тоқталып, тарихи атаулардың ғылыми құндылығы жөнінде жан-жақты пікір білдірді.

Оның айтуынша, әрбір жер-су атауы белгілі бір тарихи кезеңнің, табиғи ерекшеліктің немесе халықтың өмір салтының айқын көрінісі болып табылады. Кейбір атаулар бірнеше ғасырлар бойы сақталып, халықтың тарихи жадын бүгінгі күнге дейін жеткізіп келеді. Сондықтан оларды ғылыми негізде зерттеу, тарихи деректермен салыстыру және ресми қорларға енгізу аса маңызды міндеттердің бірі болып табылады.

Сонымен қатар экспедиция барысында жинақталған мәліметтердің кейінгі ғылыми еңбектерге, анықтамалықтарға, оқу құралдарына, тарихи карталарға және ономастикалық сөздіктерге енгізілетіндігі айтылды.

Ғалым тарихи-диахрондық зерттеу әдісі арқылы бір атаудың бірнеше тарихи кезеңдегі өзгерісін анықтауға, оның бастапқы мағынасына ғылыми тұрғыдан баға беруге болатынын атап өтті. Бұл тәсіл қазақ ономастикасында соңғы жылдары кеңінен қолданылып келе жатқан тиімді ғылыми әдістердің бірі екендігіне тоқталды.

Өз кезегінде география ғылымдарының PhD докторы Нұрлан Зинабдин өңірдің табиғи-географиялық ерекшеліктері мен жер бедерінің жер-су атауларына ықпалы жөнінде баяндама жасап, табиғи нысандардың атаулары халықтың қоршаған ортаны тануының маңызды көрсеткіші екенін атап өтті.

Ғалымның айтуынша, өзен-көлдер, бұлақтар, қыраттар, төбелер, құм алқаптары мен жайылымдардың атауларында өңірдің табиғи ерекшелігі ғана емес, тарихи оқиғалар, көне көші-қон жолдары мен дәстүрлі шаруашылық жүйесі туралы құнды мәліметтер сақталған.

Жоба мүшесі Динара Касимова экспедиция барысында қолданылатын ғылыми әдістер туралы айтып, далалық зерттеулер кезінде жергілікті тұрғындармен, көнекөз қариялармен, өлкетанушылармен және тарихшылармен кездесулер ұйымдастырылатынын жеткізді. Сонымен қатар барлық мәліметтер бірнеше дереккөз арқылы салыстырылып, тарихи құжаттармен және архив материалдарымен толық тексерілетінін атап өтті.

Қызылорда облыстық қоғамдық даму басқармасының Тілдерді дамыту және ономастика бөлімінің бас маманы Ләззат Жұмаханқызы мемлекеттік тіл саясатының басым бағыттары, елді мекендердегі атауларды реттеу, тарихи атауларды қалпына келтіру және ономастика саласындағы заңнамалық өзгерістер туралы жан-жақты баяндама жасады.

Баяндамашы тарихи атауларды қалпына келтіру жұмыстары ғылыми дәлелдерге негізделуі қажет екенін атап өтіп, бұл бағыттағы жұмыстарда ғалымдар, архив мамандары, өлкетанушылар мен жергілікті тұрғындардың бірлескен еңбегі ерекше маңызға ие екенін жеткізді.

Кездесу барысында ауданның белгілі өлкетанушылары мен құрметті азаматтары Ф.Сахиев, П.Айнахожаев, Е.Қалдыбек, Ә.Ержанов өздерінің көпжылдық зерттеулері барысында жинақтаған тарихи мәліметтерімен бөлісті.

Олар Жаңақорған өңіріндегі көптеген жер-су атауларының шығу тарихына қатысты тың деректерді ортаға салып, кейбір тарихи атаулардың уақыт өте келе өзгеріске ұшырағанын, ал бірқатарының халық жадында ғана сақталғанын айтты.

Өлкетанушылар көне қорымдардың, әулиелі орындардың, ежелгі керуен жолдарының, тарихи қоныстардың атаулары мен олар жөніндегі аңыз-әңгімелердің ғылыми тұрғыдан зерттелуі болашақ ұрпақ үшін маңызды мұра болатынын ерекше атап өтті.

Кездесу барысында ауылдық округ әкімдері де өз ұсыныстарын айтып, әрбір елді мекенде көнекөз қариялардың естеліктерін жинақтау, тарихи орындарды цифрлық форматқа көшіру, географиялық координаттарын нақтылау және фотоқор қалыптастыру жөнінде пікірлер білдірді.

Жиын барысында қатысушылар арасында ашық пікір алмасу ұйымдастырылып, өңірдегі тарихи атаулардың сақталуы, тарихи құжаттарды зерделеу, архив қорларындағы мәліметтерді пайдалану, көне карталарды салыстыру, халық ауыз әдебиетіндегі тарихи деректерді ғылыми айналымға енгізу мәселелері кеңінен талқыланды.

Экспедиция мүшелері алдағы күндері аудан аумағындағы бірнеше елді мекендерді аралап, тарихи орындарға барып, жергілікті тұрғындармен кездесулер өткізеді. Далалық зерттеу барысында бұрын ғылыми айналымға енбеген көптеген мәліметтер жинақталып, олардың негізінде тарихи анықтамалар әзірленеді.

Сонымен бірге тарихи атаулардың географиялық орналасуы арнайы карталарға түсіріліп, олардың қазіргі атаулармен сәйкестігі анықталады. Бұл жұмыстар болашақта электрондық ономастикалық база қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Экспедиция барысында жергілікті мектептердің тарих пәні мұғалімдерімен, кітапханашылармен, музей қызметкерлерімен және жастар ұйымдарының өкілдерімен де кездесулер ұйымдастырылып, тарихи мұраны сақтау бағытындағы түсіндіру жұмыстары жүргізілмек.

Ғылыми топ өңірдегі көне қорымдарды, тарихи ескерткіштерді, археологиялық нысандарды, табиғи орындарды және халық арасында кеңінен танылған киелі жерлерді аралап, олардың тарихи атауларына қатысты деректерді жинақтайды.

Жобаның тағы бір маңызды бағыты – тарихи атауларды қазіргі цифрлық технологиялар арқылы жүйелеу. Осы мақсатта экспедиция барысында жиналған мәліметтер электрондық форматқа көшіріліп, ғылыми сараптамадан өткізілгеннен кейін арнайы деректер қорына енгізілетін болады.

Бұл жұмыс болашақта ғалымдардың, студенттердің, өлкетанушылардың және жалпы көпшілік қауымның тарихи атаулар жөніндегі мәліметтерге қол жеткізуіне мүмкіндік береді.

Кездесу соңында аудан әкімінің орынбасары Нариман Жахудаев ғылыми экспедиция мүшелеріне ауданға арнайы келгендері үшін алғыс білдіріп, олардың зерттеу жұмыстары ұлттық руханиятты дамытуға, тарихи мұраны сақтауға және өңірдің бай шежіресін келешек ұрпаққа жеткізуге үлкен үлес қосатынын атап өтті.

Сонымен қатар аудан әкімдігі тарапынан экспедиция жұмыстарының сапалы ұйымдастырылуына қажетті қолдау көрсетілетінін айтып, ғылыми топтың жұмысына сәттілік тіледі.

Жиын қорытындысында қатысушылар тарихи атауларды сақтау – ел тарихын сақтау екендігін атап өтіп, ономастика саласындағы ғылыми ізденістерді жүйелі түрде жалғастырудың, өңірлік зерттеулердің аясын кеңейтудің және тарихи-мәдени мұраны насихаттаудың маңыздылығына тоқталды.

«Сыр даласында – көне есімдердің сыры» тарихи-танымдық ғылыми экспедициясы өңірдің тарихи-мәдени мұрасын терең зерделеуге, ұлттық ономастикалық қорды толықтыруға, тарихи жер-су атауларын ғылыми тұрғыдан жүйелеуге, өлкетану ғылымының дамуына және ұлттық құндылықтарды кеңінен дәріптеуге бағытталған маңызды бастама ретінде өз жұмысын жалғастырады. Экспедиция нәтижесінде жинақталатын ғылыми материалдар болашақта өңір тарихын зерттеуге арналған еңбектердің, анықтамалықтардың, оқу құралдарының және ономастикалық зерттеулердің мазмұнын толықтырып, қазақ халқының тарихи жады мен рухани мұрасын сақтауға қызмет ететін құнды ғылыми қор қалыптастыруға негіз болады.